Kiedy Mikołaj zaczął dysponować majątkiem odziedziczonym po rodzicach szybko dokonał kilku spektakularnych wyczynów, które zbudowały jego legendę. Podkreślam, legendę, nie baśń!

Kiedyś dowiedział się o ojcu, który chciał swoje trzy córki musiał wysłać na ulicę, by jako prostytutki zarabiały na swoje utrzymanie i posag. Mikołaj nie szukał splendoru, ani też nie chciał krępować rodziny swoją pomocą, dlatego pod osłoną zakradł się do ich domu i podrzucił trzy bryły złota. Po jednej dla każdej z dziewcząt. W ten sposób uratował ich cześć i cnotę oraz tradycja podrzucania prezentów nocą. Mikołaj zyskał również znak rozpoznawczy: w ikonografice przedstawiany jest z trzema złotymi kulami.
Jego pobożność i miłosierdzie podbiły serca wiernych, którzy wybrali Mikołaja na biskupa Miry.

Myra (Mira)

– to miasto, które istniało co najmniej od V wieku p.n.e., o czym świadczą zachowane monety. Myra była jednym z najważniejszych miast Licji (w Azji Mniejszej), obok pięciu innych (Ksantos, Tlos, Pinara, Patara i Olympos) i wchodziła w skład Unii Licyjskiej.
Święty Paweł zatrzymał się tutaj na krótko około 60 n.e. podczas swojej podróży do Rzymu. CesarzHadrian odwiedził Myrę w 131 n.e. i wybudował wielki spichlerz w Adriace, złożony z 7 pomieszczeń i ozdobiony portretami cesarza i jego żony. Cesarz bizantyjski Teodozjusz II uczynił Myrę stolicą eparchii Licji.
Liczne klęski, które dotknęły miasto, w tym powodzie, trzęsienia ziemi (miasto straciło w latach 542–543 n.e. jedną trzecią liczby swojej ludności), później najazdy Arabów, spowodowały opuszczenie miasta w XI wieku.
Pod kościołem pod wezwaniem Świętego Mikołaja (z XIX wieku) odkryto mury kościoła z IV wieku z kryptą grobową, a w niej uszkodzony sarkofag, w którym pierwotnie spoczywały szczątki świętego.

Wiele lat spędził w więzieniu, kiedy w czasach cesarza Dioklecjana chrześcijanie byli prześladowani. Nigdy nie był sługą władców. Kiedy Konstantyn zalegalizował chrześcijaństwo wielokrotnie wstawiał się za więzionymi: między innymi od kary śmierci wybawił niesłusznie oskarżonych urzędników.

W 325 roku brał udział w Soborze Nicejskim, który uznał boskość Chrystusa i przyjął ustalone wyznanie wiary. To wyznanie nie zostało zaakceptowane przez dwóch biskupów – zwolenników Ariusza. Według legendy to właśnie biskup Mikołaj spoliczkował Ariusza. Więc teraz nie dziwcie się, że Mikołaj nieraz podrzuca … rózgi.

Sobór Nicejski (pierwszy)

– jego najważniejszym ustaleniem było wyznanie wiary, które jednoznacznie skierowane było przeciw nauce ariańskiej, nieuznającej boskiej natury Jezusa Chrystusa. Wyznanie nicejskie jednoznacznie określiło pochodzenie Syna od Ojca w Trójcy jako zrodzenie, a nie stworzenie (nie uczyniony):
„Wierzymy (…) I w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, zrodzonego z Ojca, jednorodzonego, to jest z istoty Ojca, Boga z Boga, Światłość ze Światłości, Boga prawdziwego z Boga prawdziwego, zrodzonego, a nie uczynionego, współistotnego Ojcu, przez którego wszystko się stało…”

Z powyższych powodów Mikołaja uznaje się za patrona dzieci, więźniów i sędziów, a także obrońców wiary. A dlaczego jest też patronem podróżników i żeglarzy?

Podczas pielgrzymki do Jerozolimy z morskiej otchłani uratował bowiem trzech marynarzy, a jednego z topielców wskrzesił. W Prawosławiu Mikołaj zwany jest Cudotwórcą i przedstawiany jest w towarzystwie trzech młodzieńców w wodzie.